Canti natalizi sardi

Da “Su Ninniedhu” a “Note de chelu”, riscopriamo le origini, i testi e le melodie, dei canti natalizi sardi.

La tradizione dei canti natalizi in Sardegna è molto antica e affonda le radici tra il XVII e il XVIII secolo. È databile a questo periodo, infatti, “Su Ninniedhu” (Il Bambinello): una ninna nanna per Gesù Bambino intonata “a duru duru” (sul ritmo del ballo sardo) composta nel Nuorese da un autore anonimo.

Il brano venne inciso per la prima volta dal Coro di Nuoro nell’album “Canti popolari della Sardegna” (1975) con l’arrangiamento di Gian Paolo Mele e la voce solista di Antioco Nurchis.

“Su Pitzinnedhu”

In seguito anche la compianta Maria Carta incise una versione molto toccante di questo duru duru, intitolandola “Su Pitzinnedhu“. La traccia è contenuta nell’album “Umbras” del 1978.

Nelle prossime righe riportiamo il testo e la traduzione.

Testo

Custu Pitzinnedhu
non porta’ mantedhu
non porta’ mantedhu
né mancu coritu

In tempu de fritu
non nara’: tittìa!
drommi, vida e coro
e reposa anninnia

Cabidale ‘e seda
bàntzicu de oro
drommi, vida e coro
e non pranghe meda

Drommi, vida e coro
drommi, vida e coro
e non pranghe meda

Cabidale ‘e seda
bàntzicu de oro
drommi, vida e coro
e reposa anninnia

Custu Pitzinnedhu
non giugha e mantedhu
non giugha e mantedhu
né mancu coritu
a su tempu fritu
non nara’: tittìa!

Tue ses prenda ona
no es pa paura
de chelu biancura
delicata perla

Ma drommi anninnia
coro fiza mia
ahi, fizita mia
ahi, fizita mia
ahi, fizita mia

Custa Pitzinnedha
non giugha e mantedhu
non giugha e mantedhu
né mancu coritu
a su tempu fritu
non nara’: tittìa!

Drommi, vida e coro
drommi, vida e coro
drommi, vida e coro
drommi, vida e coro
drommi, vida e coro
drommi, vida e coro
e reposa anninnia

Traduzione

Questo Bambinello
non ha il mantello
non ha il mantello
né il giubbetto

In tempo di freddo
non dice: tittìa!
dormi, vita e cuore
fai la ninna

Cuscino di seta
culla d’oro
dormi, vita e cuore
e non piangere molto

Dormi, vita e cuore
dormi, vita e cuore
e non piangere molto

Cuscino di seta
culla d’oro
dormi, vita e cuore
fai la ninna

Questo Bambinello
non indossa il mantello
non indossa il mantello
né il giubbetto
al freddo
non dice: tittìa!

Tu sei un tesoro
non aver paura
candore del cielo
perla delicata

Ma fai la ninna
figlia mia del cuore
ahi, figlioletta mia
ahi, figlioletta mia
ahi, figlioletta mia

Questa Bambinella
non indossa il mantello
non indossa il mantello
né il giubbetto
al freddo
non dice: tittìa!

Dormi, vita e cuore
dormi, vita e cuore
dormi, vita e cuore
dormi, vita e cuore
dormi, vita e cuore
dormi, vita e cuore
fai la ninna

Cantones de Nadale: i canti natalizi di “Babbai Pedru Casu”

Nel 1927 don Pietro Casu, già autore del “Ditzionàriu Sardu Logudoresu-Italianu”, scrisse una raccolta di nove canti – uno per ogni giorno di Novena – dal titolo “Cantones de Nadale“, affidando a don Agostino Sanna, direttore della Schola Cantorum della Facoltà di Teologia di Sassari, la composizione delle musiche. Audacemente scrisse i testi in sardo anziché in latino, contravvenendo agli usi vigenti fino al Concilio Vaticano II (11 ottobre 1962 – 8 dicembre 1965), seppure italianizzando alcuni termini*.

Nel 1984 le Cantones de Nadale di don Pietro Casu sono state magistralmente interpretate e incise dal Duo Puggioni, i fratelli Anna Maria e Giovanni di Berchidda.

1) Note de chelu (Est nadu su Bambinu)

Insieme a “Su Pitzinnedhu” è il più conosciuto e interpretato dei canti natalizi sardi. Tra le versioni storiche spicca quella del summenzionato Duo Puggioni e quella di Anna Loddo con i Piccoli Cantori Sardi, diretti da Ennio Porceddu con l’accompagnamento di Nanni Serra e Pino Pisano alla chitarra, del 1980.

Più di recente hanno inciso una loro versione anche Emanuele Garau con le Etnogirls e Paolo Fresu, jazzista di fama internazionale.

Testo

Note de chelu est custa [d]ogni sinu
de allegria si sentit bundhare,
ca in sa gruta est nadu su Bambinu*
dai s’Inferru pro nos liberare.

Est nadu, est nadu, est nadu su Bambinu.
Benide, benide totus a l’ammirare,
benide a l’adorare,
benide a l’adorare, a l’amare.

Issu at lassadu su chelu lughente
e bènnidu est a sa gruta a penare,
che fizigheddu de pòvera zente
e fit su fìzu de su Re divinu.

Est nadu, est nadu, est nadu su Bambinu.
Benide, benide totus a l’ammirare,
benide a l’adorare,
benide a l’adorare, a l’amare.

Subra sa paza l’ant collocadu
ca non b’aiat lacu a reposare,
ma sos Ànghelos l’ant acortegiadu
tra sas istellas fatende caminu.

Est nadu, est nadu, est nadu su Bambinu.
Benide, benide totus a l’ammirare,
benide a l’adorare,
benide a l’adorare, a l’amare.

Pustis sunt sos pastores acudidos
che poveritos a lu saludare
e tra lughe de chelu si sunt bidos
e totus ant bidu oro in su terrinu.

Est nadu, est nadu, est nadu su Bambinu.
Benide, benide totus a l’ammirare,
benide a l’adorare,
benide a l’adorare, a l’amare.

Pannos no at sa Mama a lu bestire,
ma sa lughe l’at cherfidu ammantare:
no at prendas ne oro a si frunire,
ma at totus astros e mundu in destinu.

Est nadu, est nadu, est nadu su Bambinu.
Benide, benide totus a l’ammirare,
benide a l’adorare,
benide a l’adorare, a l’amare.

Traduzione

Una notte celestiale è questa che d’ogni segno
d’allegria abbonda
perché nella grotta è nato il Bambino
per liberarci dall’Inferno

È nato, è nato, è nato il Bambino
venite, venite tutti ad ammirarlo,
venite a adorarlo
venite a adorarlo, ad amarlo

Egli ha lasciato il cielo lucente
ed è venuto nella grotta a soffrire
come figlioletto di povera gente
ed era il figlio del Re divino

È nato, è nato, è nato il Bambino
venite, venite tutti ad ammirarlo
venite a adorarlo
venite a adorarlo, ad amarlo

L’hanno messo sulla paglia
perché non c’era culla in cui farlo riposare
ma gli Angeli l’hanno accolto
tra un sentiero fatto di stelle

È nato, è nato, è nato il Bambino
venite, venite tutti ad ammirarlo
venite a adorarlo
venite a adorarlo, ad amarlo

Poi sono arrivati i pastori
per salutarlo umilmente
e tra la luce del cielo si son visti
e tutti hanno visto la terra dorata

È nato, è nato, è nato il Bambino
venite, venite tutti ad ammirarlo
venite a adorarlo
venite a adorarlo, ad amarlo

La Madre non ha vestiti da mettergli
ma la luce ha voluto coprirlo:
non ha gioielli né oro in dote
ma il destino di tutti gli astri e del mondo.

2) In sa note profunda

In sa note profunda
cantat su rusignolu
cun sas pius suaves melodias;
su murmutu de s’unda
de su calmu rizolu
contat misteriosas allegrias.
Pius che mai bellas
tremulant in su chelu sas istellas.

Gloria in excelsis Deo!
Gloria in excelsis Deo!
Et in terra pax
hominibus bonae voluntatis!
Gloria in excelsis Deo!

E eco in cussa àrea
tota paghe e doltzura
s’atzendet riu de vivu isplendore;
un’angelica ischera
bolat a bàsciura
pro saludare su nadu Segnore
l’alleviant sos penas
cun curas e soaves cantilenas.

Gloria in excelsis Deo!
Gloria in excelsis Deo!
Et in terra pax
hominibus bonae voluntatis!
Gloria in excelsis Deo!

Apat sa paghe santa
ogni ànima indurida
chi fiorire bi potat s’amore;
ogni trista pianta
diat frutos de vida
e otenzat consolu ogni dolore;
de late e mele rios
currant dai sos montes e pendios.

Gloria in excelsis Deo!
Gloria in excelsis Deo!
Et in terra pax
hominibus bonae voluntatis!
Gloria in excelsis Deo!

3) Duos isposos

Duos isposos a s’iscurigada
chircant in Betlehem allògiu invanu,
s’arreu in [d]un’istalla ilgarada
de su pianu.
Istracos, acorados,
ojos a chelu artziados,
narant “Pro amore de Deus!”
e in Issa ant recreu.
Nàscher’ deviat in domo reale
ca de sos mundos totu est Soberanu;
subra sa paza imbetzes at su nadale
Deus umanu.
Sa paza est oro eletu
pro unu coro netu;
narant “Pro amore de Deus!”
e in Issa ant recreu.

Eco che nadu de viva lumera
che sole giaru allumat se pinneta
e de Ànghelos bolat un’ischera
in giru eleta.
E de ogni parimentu
si mundat in cuntentu;
narant “O Deus, o Deus.
Ses su nostru recreu!”
Li batint donos dai sos cuiles
sos pastores, sos res li dant tesoros;
nois mancari indignos e ùmiles
demus sos coros.
Cun Zuseppe e Maria
cantende in allegria
nemus “O Deus, o Deus.
Ses su nostru recreu!”

4) A Curtzu a Betlemme

A curtzu a Betlemme, in logu asprosu
b’aiat una gruta pòbera, nuda e gruta
ue sas ‘amas aiant reposu.
In cussa gruta est nadu, in cussa gruta est nadu
su Deus umanadu.

Santa gruta, ses domo reale,
ses palatu de màrmaru e oro,
s’infiammet in te [d]ogni coro
adorende su re immortale (x2)

Già sos primos isteddos sunt [b]essidos
e Zuseppe e Maria, istracos, fora via
chircant allògiu che duos fuidos.
E intrant a sa gruta, e intrant a sa gruta
pro pasare un’iscuta.

Santa gruta, ses domo reale,
ses palatu de màrmaru e oro,
s’infiammet in te [d]ogni coro
adorende su re immortale (x2)

Però Maria at dultze pesu in sinu
no podet torra andare e tota in unu mare
de gioja dat a lughe su Bambinu
chi giambat totu risu, chi giambat totu risu
sa gruta in paradisu.

Santa gruta, ses domo reale,
ses palatu de màrmaru e oro,
s’infiammet in te [d] ogni coro
adorende su re immortale (x3)

5) Andemus a sa gruta

Andemus a sa gruta
de lughe tota alluta
ca est nadu su Bambinu:
Gesùs, Segnore nostru Re divinu.
Ca est nadu su Bambinu:
Gesùs, Segnore nostru Re divinu.
Est nadu poveritu,
patit fàmine e fritu,
sa Mama no at pannos
pro lu fascare e vivet in afannos.
Sa Mama no at pannos
pro lu fascare e vivet in afannos.
Ma benit un’istolu
de Ànghelos a bolu
e l’istant afestende,
dultzos innos de glòria cantende.
E l’istant afestende,
dultzos innos de glòria cantende.
E dai sos lugores
giamados sos pastores
ruent imbenugiados
a tantas meravìzas incantados.
Ruent imbenugiados
a tanta meravìzas incantados.

6) Nàschidu est

Nàschidu est in sa capanna
poverita de Betlem
in sa note pius manna
de su chelu s’artu Re.

“Glòria, glòria” cantant in chelu
lùghidos ànghelos pro s’artu Re.
“Paghe Vitòria”, s’as bonu zelu
ànima pòvera cantant pro te.

E in giru a sa domita
de Ànghelos si falat
una truma beneita
chi bolende l’allumat.

“Glòria, glòria” cantant in chelu
lùghidos ànghelos pro s’artu Re.
“Paghe Vitòria”, s’as bonu zelu
ànima pòvera cantant pro te.

E beniant sos pastores
incantados cree no cree,
e a cussos resplendores
apuntant lestros su pee.

“Glòria, glòria” cantant in chelu
lùghidos ànghelos pro s’artu Re.
“Paghe Vitòria”, s’as bonu zelu
ànima pòvera cantant pro te.

7) Cando est nadu

Cando est nadu Gesùs in sa gruta
est faladu dae s’artu un’istolu
de ànghelos lughentes a bolu
e sa domo nd’est pàrfida alluta.
De ànghelos lughentes a bolu
e sa domo nd’est pàrfida alluta.

E cantaiant cun suavidade:
“In chelu a Deus glòria
e in terra vitòria
a ogni òmine de bona voluntade,
a ogni òmine de bona voluntade”.

Sos pastores ancora lassende
in pasturas sas bàmas trancuillas
acudiant a sas meravìllias,
incantados ruiant adorende.
Acudiant a sas meravìllias,
incantados ruiant adorende.

E naraiant in coros issoro:
“Nois semus poberitos,
ma rocas de granitos
diamus chèrrer’ dare fatos de oro,
diamus chèrrer’ dare fatos de oro”.

Sighidu a sos tres res de oriente
infilados in fatu a s’istella,
de sa gruta formeint capella
aterrados, preghende umilmente.
De sa gruta formein capella
atterrados, preghende umilmente.

E naraiant: “Eco-ti cantamus,
intzensu, mirra e oro,
ma ti damus su coro
e cun tegus in sinu nos nch’andamus,
e cun tegus in sinu nos nch’andamus”.

Altri canti natalizi sardi

Fra le Cantones de Nadale mancano all’appello “A sos primos rigores” – di cui si trova il testo ma non la musica nelle piattaforme gratuite – e “Glòria: ite est custa armonia?“, di cui sono irreperibili sia il testo e sia la musica.

Consigli di lettura

Se l’articolo sui canti natalizi sardi vi è piaciuto, leggete l’approfondimento sui canti di Natale, tra tradizione e modernità.

Riferimenti bibliografici
  1. “Maria Carta”, di Emanuele Garau, Edizioni della Torre (1998).
Crediti fotografici

Foto di Frauke Riether da Pixabay.

Scritto da:

Jessica Zanza

Pubblicista, ex collaboratrice de L'Unione Sarda.
Sono cofondatrice e caporedattrice di Inchiostro Virtuale.
Potete contattarmi scrivendo a j.zanza@inchiostrovirtuale.it